Header
Header
Header

معبد آناهیتا

آناهیتا الهه آب و آبادانی

آناهیتا الهه آب و آبادانی

 

بنای معروف به معبد آناهیتا در مرکز شهر کنگاور در استان کرمانشاه بر سر راه همدان به کرمانشاه قرار دارد. این بنا بر روی تپه ای طبیعی با حداکثر ارتفاع سی و دو متر نسبت به سطح زمین های اطراف ساخته شده است. برخی از مورخین این بنا را معبدی برای الهه آناهیتا دانسته اند. آناهیتا به معنای پاک و دور از آلودگی در اعتقاد ایرانیان باستان الهه آب، فرشته نگهبان چشمه‌ها و باران و همچنین نماد باروی، عشق و دوستی بوده است. این اعتقاد از دوران پیش از زرتشت در ایران وجود داشته و در دوران‌های بعدی هم مورد توجه قرار گرفته است. به احترام این الهه ایرانی معابد و تندیس‌های فراوانی در دوره‌های تاریخی پیش از اسلام در سرزمین ایران ساخته شده است. از آناهیتا یادواره‌هایی (شامل معابد و کتیبه‌ها) در همدان، شوش، کازرون و آذربایجان، کرمانشاه و کنگاور به‌جای مانده است. معبد آناهیتا در کنگاور مشهورترین معبد منسوب به آناهیتا در ایران است.

معبد آناهیتا در قدیم

تصویر قدیمی از معبد آناهیتا

 

برخی دیگر از محققین به تبعیت از نوشته های مورخین ایرانی و عرب سده سوم ه.ق به بعد، این بنا را کاخی ناتمام برای خسرو پرویز معرفی کرده اند. عده ای نیز زمان ساخت آن را به اواخر سده سوم و آغاز سده دوم ق.م و عده دیگر آن را به سده اول ق.م نسبت می دهند. سیف الله کامبخش فرد – کاوشگر بنا – آن را به سه دوره هخامنشی، اشکانی و ساسانی نسبت می دهد و مسعود آذرنوش کاوشگر دیگر بنا، آن را کاخ ناتمامی از خسرو پرویز در اواخر دوره ساسانی می داند.
9
این بنا بر روی تپه‌ای با ارتفاع ۳۲ متر و در ابعاد ۲۰۹ متر در ۲۲۴ مترساخته شده است. ارتفاع ستونهای این بنا نسبت به قطر  آنها سه به یک است و این باعث شده در میان تمام معابد دنیا بی نظیر و منحصر به فرد باشد. معبد آناهیتا دومین بنای سنگی ایران پس از تخت جمشید است.
نقشه این بنا چهار ضلعی و هر ضلع آن به شکل صفه ای است که با لاشه سنگ و ملاط گچ ساخته شده اند و نمای بیرونی آنها به وسیله سنگ های بزرگ تراشیده شده، به صورت خشکه چین پوشش داده شده است. در مواردی برای اتصال برخی از بلوک ها، از بست های آهنی و سربی استفاده شده است.
در قسمت جنوبی بنا، پلکان دو طرفه ای به درازای یک صد و پنجاه و چهار متر وجود دارد. هر دو تا پنج پله، در یک بلوک سنگی ایجاد شده است. در حال حاضر تعداد سنگ پله ها در پلکان شرقی بیست و شش پله و در پلکان غربی بیست و یک پله است.
با توجه به ارتفاع دیوار که ۲۰/۸ متر از آن باقی مانده، به طور یقین تعداد پله ها بیشتر از این بوده است. در بخش شمال شرقی بنا نیز دو ردیف موازی سنگ های تراشیده به کار رفته که نشان از ورودی به عرض دو متر در این بخش از بنا است. در مرکز بنا، صفه ای با جهت شرقی – غربی ساخته شده که نود و سه متر درازا و ۳۰/۹ متر پهنا و بین سه تا پنج متر ارتفاع دارد. بر روی صفه های چهارگانه این بنا به جز فاصله بین دو رشته پلکان جنوبی، یک ردیف ستون قرار گرفته است. این ستون ها کوتاه و قطور هستند.
معدن سنگ چهل مران در ۲ کیلومتری باختر این بنا قرار دارد و اکنون سنگ‌های نیمه تراش میان ستون و سنگ‌های نما در  سطوح معدن از همان زمان باقی مانده‌است.
 پیشینه تاریخی معبد آناهیتا
هرچند در مورد ماهیت این بنا اختلاف نظر وجود دارد ولی نظریه معروف‌تر بنا را معبدی برای الهه آناهیتا می‌داند. در قرن یکم بعد از میلاد مسیح ایسیدور خاراکسی جغرافیدان یونانی اولین کسی که در کتاب خود به معبد آناهیتا اشاره کرده و آن را معبد آرتمیس نامیده است. از قرن نهم تا چهاردهم مورخان اسلامی از این منطقه دیدن نموده و مشاهدات خود را در گزارش‌هایشان ثبت کرده‌اند. ابن فقیه در کتاب مشهور البلدان نوشته است: “هیچ ستونی شگفت انگیز تر از ستونهای معبد آناهیتا کنگاور نیست.”
8
نخستین حفاری‌های باستان‌شناسانه سال ۱۳۴۷ انجام شد و طبق تحقیقات اولیه، بنا را مکانی برای پرستش الهه آناهیتا در دوره اشکانی دانستند. در سال ۱۳۵۴ کاوش‌های بعدی و پیدا شدن سنگ‌کنگره‌ای مشابه تاق گرا در سرپل ذهاب این نظریه را مطرح کرد که ممکن است این بنا باقی‌مانده یکی از کاخهای خسرو پرویز در دوره ساسانی باشد که البته وجود شواهد دیگر به نظریه اول قوت بیشتری می‌بخشد. کاوش‌ها نشان داده این معبد در دوران سلجوقی، ایلخانی، صفویه و قاجار به منظورهای دیگر مورد استفاده قرار می‌گرفته و از هر کدام از این دوران‌های تاریخی اثری در معبد به‌جا مانده است.
معبد آناهیتا به تدریج در طول سالیان دراز تخریب شده است. آثار معمارى متشکل از گچ و آهک را مردم محلى براى تهیه گچ و آهک تازه استفاده مى‌کردند. در طول هزاران سال مردم کنگاور با ذوب گچ و آهک موجود در محوطه تاریخى، بقایاى ساختمانى معبد آناهیتا را نابود کرده‌اند. معبد پس از زلزله کنگاور در سال ۱۳۳۶ و ساخت و سازهای مردم تقریبا به یک خرابه تبدیل شده بود.
وضعیت فعلی معبد آناهیتا
بدون شک معبد آناهیتا به لحاظ ارزش تاریخی از جمله برجسته‌ترین آثار و میراث‌های فرهنگی سرزمین ایران است. همچنین ویژگی‌های منحصر به فرد این محوطه تاریخی می‌تواند در جذب گردشگر داخلی و خارجی و رونق اقتصادی منطقه هم تاثیر گذار باشد. این اثر سال‌هاست در انتظار ثبت در فهرست جهانی یونسکو قرار دارد. یکی از موانع ثبت این اثر در فهرست جهانی یونسکو کامل نشدن پژوهش در مورد سابقه بنا و قطعی نشدن نظریه‌های مربوط به سابقه تاریخی آن است.
معبد آناهیتا
کرپورتر اولین اروپایی است که در سال ۱۸۱۸ میلادی از ویرانه های کنگاور دیدار کرده وی در این باره می نویسد : (( محدوده حصار معبدی است که دیوارهایش سکوی مستطیل شکل عظیمی را بوجود می آورد و بر بالای این سکوی ردشیف ستونها سر بر افراشته اند . )) 
معبد آناهیتا قصرکنگاور ناهید کرپورتر ابن فقیه البلدان ستونهای ساسانی لویی واند نبرگ کاوشهای باستان شناسی Kangavar Anahita Temple

طرح کالبدی حقیقی بنا که به واسطه کاوشهای باستان شناسی سر از خاک بیرون آورده است صفه محوطه چهار گوشی است به ابعاد ۲۱۰ / ۲۰۸ متر که در جبهه جنوبی آن دیواری قرار دارد به قطر ۵/ ۱۸ متر آراسته به ۲۴ ستون با نسبتی مساوی . در دو طـــرف دو پلکان قرار دارد که طول هر یک به ۳۰ متر می رسد که یک مهتابی به درازای ۹۴ متر را در میان گرفته اند . مجموعه پلکانها و مهتابی به عرض ۱۵/۴ متر از دیوار قطور ۵/۱۸ متری پیش آمدگی دارند . پله های این قسمت بنا نیز از بین رفته اند و تنها بر بالای آخرین پله کف معبد است که با سنگ های عظیم مرمر و ملات مفروش شده است. دیوار غربی و شرقی نیز به قطر ۵/۱۸ متر و به ترتیب متشکل از یک ردیف ستون ۴۸ و ۲۴ تایی است که به استثنای پنج ستون استوار و پر پا بر جا در بخش شمالی دیوار غربی بقیه از بین رفته اند . این قسمت روی پایه هایی بس زیبا از مرمر سفید شده است.

معبد آناهیتا

معبد آناهیتا قصرکنگاور ناهید کرپورتر ابن فقیه البلدان ستونهای ساسانی لویی واند نبرگ کاوشهای باستان شناسی Kangavar Anahita Temple

قابل توجـــه ترین بخش ایـن بنا ستونهای آن است . ابن فقیه در کتاب (( البلدان )) خود به سال ۲۹۰ ه. ق . در توصیف ستونها ی قصر کنگاور آورده است : «هیچ ستونی شگفت انگیز تر از ستونهای آناهیتا نیست» ، سبک ستون سازی در معبد کنگاور با هیچ یک از مکاتب حجاری دوران های یونان و ایران دوره ساسانی تطبیق نمی کند و قابل قیاس هم نیست . تناسبات بکـار رفته در ستونهای معبد ۱ به ۲ است . قطر پایه ۱۸۰ سانتیمتر و قطر ستونها ۱۳۰ سانتیمتر و ارتفاع یک واحد ستون ( شامل پایه + ساقه + سر ستون ) برابر با ۵۵/۳ متر میباشد که برای این نوع ستون سازی هیچ الگویی را نمی توان ملاک قرار داد . حفظ تناسبات در ساخت ستون ها تا آنجا رعایت شده که فاصله دو ستون از داخل ۵۵/۳ یعنی برابر با یک وحد ستون در نظر گرفته شده و فاصله دو ستون از محور تا محور برابر با ۷۵/۴ متر یعنی ارتفاع یک ستون به اضافه ارتفاع گیلویی زیرین و زیرین آن.

معبد آناهیتا قصرکنگاور ناهید کرپورتر ابن فقیه البلدان ستونهای ساسانی لویی واند نبرگ کاوشهای باستان شناسی Kangavar Anahita Temple

در معبد آناهیتا آثار زیادی از دوران ساسانی وجود دارد ، یکی از بناهای جالب و در حین حال تقریبا سالم که از دوران بر جای مانده بقایای حمامی است که بــا تــوجه بـــه خصوصیات آن احتمالا به سده ۴ ه.ق تعلق دارد. این حمام دارای گلخانه و کانال هدایت کننده حرارت است و هنوز لوله آب رسانی ساخته شده از تنپوشه و کانال های فاضلاب ( آب چاله حوض ) و نیز محوطه رختکن و سایر احتیاحات یک حمام در آن باقی مانده است .

2
معبد آناهیتا قصرکنگاور ناهید کرپورتر ابن فقیه البلدان ستونهای
ساسانی لویی واند نبرگ کاوشهای باستان شناسی Kangavar Anahita Temple
3
معبد آناهیتا قصرکنگاور ناهید کرپورتر ابن فقیه البلدان ستونهای ساسانی لویی واند نبرگ کاوشهای باستان شناسی Kangavar Anahita Temple
    به هر حال آنچه امروز از مبعد بر جای مانده بخش هایی از بنای اصلی است که گمانه زنی در مورد ساخت اولیه معبد آناهیتا را بسیار دشوار می سازد. لویی واند نبرگ باستان شناس بلژیکی این بنا را معبدی مربوط به ۲۰۰ سال پیش از میلاد مسیح دانستند و آن را به سلوکیان نسبت می دهد . برخی آن را با معبد پالمیرا مقایسه کرده اند و حتی از همین روی نقشه های طرح باز سازی معبد را نیز ارایه کرده اند اما آنچه که امروز کاوشهای باستان شناسی مشخص کرده خلاف آن را ثابت می کند و معبد آن را ثابت می کند و معبد آناهیتا را معبدی با شیوه و سبک خاص حود معرفی کرده است.

 

14

آناهیتا

آناهیتا

مطالب مرتبط:

1 دیدگاه

  1. لینک ارجاع: گالری تصاویر از معبد آناهیتا دومین بنای سنگی ایران - کنگاور اینفو

ثبت دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Protected with IP Blacklist CloudIP Blacklist Cloud